🧬 تشخیص مولکولی آتروفی عضلانی دوشن (Duchenne Muscular Dystrophy – DMD)

شرح

آتروفی عضلانی دوشن (Duchenne Muscular Dystrophy – DMD) یکی از شدیدترین و شایع‌ترین بیماری‌های عضلانی ارثی در کودکان است. این بیماری در اثر جهش در ژن DMD ایجاد می‌شود؛ ژنی بسیار بزرگ که مسئول تولید پروتئین دیستروفین (Dystrophin) است. دیستروفین نقش حیاتی در پایداری سلول‌های عضلانی دارد و نبود آن باعث تخریب تدریجی عضلات می‌شود.

🔬 ویژگی‌های ژنتیکی DMD

• ژن DMD روی کروموزوم X قرار دارد → بیماری وابسته به X
• پسران مبتلا می‌شوند؛ دختران معمولاً ناقل هستند
• بیش از ۷۰٪ موارد ناشی از حذف‌های بزرگ در ژن DMD
• حدود ۲۰٪ ناشی از جهش‌های نقطه‌ای
• حدود ۱۰٪ ناشی از افزوده‌ها یا تغییرات پیچیده

🧬 علائم بالینی DMD

• شروع علائم: 2 تا 5 سالگی
• ضعف پیشرونده عضلات پا و لگن
• مشکل در برخاستن از زمین (علامت Gowers)
• بزرگ شدن ظاهری عضلات ساق
• افت عملکرد حرکتی
• درگیری قلب و تنفس در مراحل پیشرفته

👶 تشخیص قبل از تولد

در خانواده‌هایی که جهش مشخص شده باشد، می‌توان با نمونه‌گیری جنینی (CVS یا آمنیوسنتز) وضعیت جنین را بررسی کرد. تشخیص جنینی برای جلوگیری از تولد نوزاد مبتلا اهمیت حیاتی دارد.

🧪 روش‌های تشخیص مولکولی DMD

• MLPA → بهترین روش برای تشخیص حذف‌ها و افزوده‌های بزرگ
• NGS → بررسی جهش‌های نقطه‌ای و تغییرات پیچیده
• Sanger Sequencing → بررسی جهش‌های کوچک
• qPCR → بررسی تعداد نسخه‌ها در موارد خاص

کاربردهای آزمایش

• تشخیص ناقلین DMD
• تشخیص قبل از تولد
• شناسایی حذف‌ها و افزوده‌های ژن DMD
• مشاوره ژنتیک
• پیشگیری از تولد نوزاد مبتلا
• تشخیص افراد مبتلا
• بررسی شدت بیماری

نحوه و مراحل انجام آزمایش

• نمونه‌گیری خون — از والدین یا فرد مبتلا
• استخراج DNA — جداسازی DNA با کیفیت بالا
• MLPA — بررسی حذف‌ها و افزوده‌های بزرگ
• NGS — تحلیل جهش‌های نقطه‌ای و پیچیده
• Sanger Sequencing — بررسی جهش‌های کوچک
• تحلیل نتایج — تعیین وضعیت ناقلی یا ابتلا
• صدور گزارش — ارائه نتیجه برای پزشک و مشاوره ژنتیک

توصیه‌های مهم پزشکی

• مشاوره ژنتیک قبل از آزمایش
• در صورت سابقه خانوادگی DMD، بررسی هر دو والد ضروری است
• برای تشخیص جنینی، ابتدا باید جهش خانوادگی مشخص شود
• ناشتا بودن لازم نیست
• عدم مصرف سیگار قبل از نمونه‌گیری — حداقل ۱ ساعت
• در موارد مشکوک، انجام MLPA و NGS هم‌زمان توصیه می‌شود

بهترین زمان أخذ نمونه

• والدین: هر ساعت شبانه‌روز
• جنین:
  • CVS: هفتهٔ 10–13
  • آمنیوسنتز: هفتهٔ 15–20
• نوزاد: از بدو تولد
• ناشتایی لازم نیست

نمونهٔ مورد نیاز

• ۵cc خون وریدی والدین یا فرد مبتلا
• نمونهٔ جنینی (CVS یا آمنیون) در صورت انجام تست قبل از تولد
• نمونهٔ نوزاد: ۲cc خون محیطی

مدارک مورد نیاز

• کارت ملی والدین یا فرد مورد بررسی
• مدارک بارداری (در صورت تست جنینی)
• نسخه پزشک یا درخواست مشاوره ژنتیک
• آزمایشات قبلی (در صورت وجود)

زمان جواب‌دهی

• MLPA: ۷ تا ۱۰ روز کاری
• NGS: ۲ تا ۳ هفته
• Sanger Sequencing: ۷ تا ۱۰ روز کاری
• تست جنینی: ۷ تا ۱۴ روز کاری