شرح

آتروفی عضلانی نخاعی (Spinal Muscular Atrophy – SMA) یک بیماری ژنتیکی پیشرونده و جدی است که باعث ضعف شدید عضلات و تحلیل نورون‌های حرکتی در نخاع می‌شود. این بیماری در اثر حذف یا جهش ژن SMN1 ایجاد می‌شود؛ ژنی که مسئول تولید پروتئین SMN است. این پروتئین برای بقای نورون‌های حرکتی ضروری است و کاهش آن باعث تخریب این سلول‌ها و بروز علائم SMA می‌شود.

SMA یک بیماری اتوزومال مغلوب است؛ یعنی فرد تنها زمانی مبتلا می‌شود که هر دو نسخهٔ ژن SMN1 دچار نقص باشند. ناقلین معمولاً سالم هستند، اما اگر هر دو والد ناقل باشند احتمال تولد نوزاد مبتلا 25٪ خواهد بود. به همین دلیل تشخیص ناقلین قبل از ازدواج یا در دوران بارداری اهمیت حیاتی دارد.

در تشخیص مولکولی SMA، معمولاً دو ژن بررسی می‌شود:

• SMN1 → ژن اصلی که حذف آن باعث بیماری می‌شود
• SMN2 → ژن کمکی که تعداد نسخه‌های آن شدت بیماری را تعیین می‌کند

روش‌های مولکولی مورد استفاده شامل:

• MLPA → بهترین روش برای تشخیص حذف‌های SMN1 و تعیین تعداد نسخه‌های SMN2
• qPCR → بررسی تعداد نسخه‌ها
• NGS → شناسایی جهش‌های نادر یا پیچیده
• Sanger Sequencing → بررسی جهش‌های نقطه‌ای

در تشخیص قبل از تولد، نمونهٔ جنینی از طریق CVS (هفته 10–13) یا آمنیوسنتز (هفته 15–20) گرفته می‌شود. این آزمایش یکی از مهم‌ترین تست‌های ژنتیکی در دوران بارداری است، زیرا SMA نوع 1 می‌تواند در ماه‌های اول زندگی باعث ضعف شدید عضلانی، مشکلات تنفسی و حتی مرگ شود.

انواع SMA

SMA نوع 0 (Neonatal SMA)

• شروع: قبل از تولد
• علائم: ضعف شدید، مشکلات تنفسی، ناتوانی در مکیدن
• پیش‌آگهی: چند هفته پس از تولد
• تعداد SMN2: بسیار کم

SMA نوع 1 (Werdnig–Hoffmann)

• شروع: تولد تا 6 ماهگی
• علائم: ضعف شدید، ناتوانی در نشستن، مشکلات تنفسی
• پیش‌آگهی: بدون درمان تا 2 سالگی
• تعداد SMN2: 1–2 نسخه

SMA نوع 2 (Intermediate SMA)

• شروع: 6 تا 18 ماهگی
• علائم: توانایی نشستن، عدم توانایی راه رفتن
• پیش‌آگهی: طول عمر طبیعی یا نزدیک به طبیعی
• تعداد SMN2: 3 نسخه

SMA نوع 3 (Kugelberg–Welander)

• شروع: بعد از 18 ماهگی تا نوجوانی
• علائم: توانایی راه رفتن، ضعف پاها
• پیش‌آگهی: طول عمر طبیعی
• تعداد SMN2: 3–4 نسخه

SMA نوع 4 (Adult-Onset SMA)

• شروع: بزرگسالی
• علائم: ضعف خفیف، پیشرفت آهسته
• پیش‌آگهی: طول عمر طبیعی
• تعداد SMN2: 4 یا بیشتر

کاربردهای آزمایش SMA

• تشخیص ناقلین SMA
• تشخیص قبل از تولد
• شناسایی حذف‌های SMN1
• تعیین تعداد نسخه‌های SMN2
• مشاوره ژنتیک
• پیشگیری از تولد نوزاد مبتلا
• تعیین شدت بیماری

نحوه و مراحل انجام آزمایش

• نمونه‌گیری خون
• استخراج DNA
• MLPA
• qPCR
• NGS
• Sanger Sequencing
• تحلیل نتایج
• صدور گزارش

توصیه‌های مهم پزشکی

• مشاوره ژنتیک قبل از آزمایش
• اطلاع به پزشک در صورت بارداری
• نمونه‌گیری جنینی در مرکز معتبر
• بررسی جنین در صورت ناقل بودن هر دو والد
• برای نوزادان نمونه خون کافی است
• عدم مصرف سیگار قبل از نمونه‌گیری
• ناشتایی لازم نیست

بهترین زمان أخذ نمونه

• والدین: هر ساعت شبانه‌روز
• جنین:
  • CVS: هفتهٔ 10–13
  • آمنیوسنتز: هفتهٔ 15–20
• نوزاد: از بدو تولد
• ناشتایی لازم نیست

نمونهٔ مورد نیاز

• ۵cc خون وریدی والدین
• نمونهٔ جنینی (CVS یا آمنیون)
• ۲cc خون محیطی نوزاد

مدارک مورد نیاز

• کارت ملی والدین
• مدارک بارداری (در صورت تست جنینی)
• نسخه پزشک یا درخواست مشاوره ژنتیک
• آزمایش CBC یا تست‌های قبلی (در صورت وجود)

زمان جوابدهی

• MLPA: ۷ تا ۱۰ روز کاری
• qPCR: ۳ تا ۵ روز کاری
• NGS: ۲ تا ۳ هفته
• تست جنینی: ۷ تا ۱۴ روز کاری