اطلاعات مهم آزمایش
آزمایش مولکولی PKU برای تشخیص جهشهای ژن PAH انجام میشود؛ ژنی که مسئول تولید آنزیم فنیلآلانین هیدروکسیلاز است. نقص این آنزیم باعث تجمع فنیلآلانین و بروز بیماری فنیلکتونوری میشود.
توصیه پزشک: مشاوره ژنتیک قبل از آزمایش — برای انتخاب روش مناسب. در صورت بارداری، اطلاع به پزشک ضروری است. کنترل رژیم غذایی در مادر مبتلا — برای جلوگیری از آسیب جنین. ناشتا بودن لازم نیست. نمونهگیری جنینی باید در مرکز معتبر انجام شود. برای نوزادان، نمونه خون کافی است.
ساعت مناسب انجام آزمایش: هر ساعت شبانه روز (ناشتایی لازم نیست)
شرح
فنیلکتونوری (PKU) یک بیماری ارثی متابولیک است که در اثر جهش در ژن PAH ایجاد میشود. این ژن مسئول تولید آنزیم فنیلآلانین هیدروکسیلاز است؛ آنزیمی که فنیلآلانین را به تیروزین تبدیل میکند. در صورت نقص این آنزیم، فنیلآلانین در خون و مغز تجمع مییابد و میتواند باعث آسیب شدید عصبی، عقبماندگی ذهنی، تشنج، مشکلات رفتاری و اختلالات رشد شود.
تشخیص PKU در نوزادان معمولاً با تست غربالگری انجام میشود، اما تشخیص مولکولی برای موارد زیر ضروری است:
- تأیید قطعی بیماری
- تعیین نوع جهش
- بررسی ناقلین در خانواده
- تشخیص قبل از تولد
- تعیین شدت بیماری و پاسخ به درمان
- بررسی خطر PKU مادرانه در دوران بارداری
در این آزمایش، DNA از خون فرد یا نمونهٔ جنینی استخراج میشود. سپس با روشهای مولکولی مانند Sanger Sequencing، ARMS‑PCR، MLPA یا NGS جهشهای ژن PAH بررسی میشوند. بیش از ۱۰۰۰ جهش مختلف برای PKU شناخته شده است، بنابراین آزمایشگاهها معمولاً از پنلهای اختصاصی یا توالییابی کامل ژن استفاده میکنند.
تشخیص دقیق جهشها اهمیت زیادی دارد، زیرا نوع جهش میتواند شدت بیماری، پاسخ به درمان، نیاز به رژیم غذایی سختگیرانه و خطرات دوران بارداری را مشخص کند. در دوران بارداری، اگر مادر مبتلا به PKU کنترل نشده باشد، سطح بالای فنیلآلانین میتواند باعث نقص قلبی، میکروسفالی و مشکلات رشد جنین شود. بنابراین تشخیص و مدیریت صحیح بیماری اهمیت حیاتی دارد.
کاربردهای آزمایش
- تشخیص قطعی PKU — تأیید بیماری پس از غربالگری
- تشخیص ناقلین — بررسی اعضای خانواده
- تشخیص قبل از تولد — بررسی جنین در خانوادههای درگیر
- شناسایی جهشهای ژن PAH — تعیین نوع و شدت جهش
- مشاوره ژنتیک — تعیین خطر برای نسل بعد
- مدیریت درمان — تعیین شدت بیماری و پاسخ به رژیم
- PKU مادرانه — بررسی خطرات بارداری در مادر مبتلا
نحوه و مراحل انجام آزمایش
- نمونهگیری خون — از فرد یا جنین
- استخراج DNA — جداسازی DNA با کیفیت بالا
- Sanger Sequencing — بررسی جهشهای نقطهای
- ARMS‑PCR — شناسایی جهشهای شایع
- MLPA — بررسی حذفها و افزودهها
- NGS — تحلیل جهشهای نادر یا پیچیده
- تحلیل نتایج — تعیین وضعیت ناقلی یا ابتلا
- صدور گزارش — ارائه نتیجه برای پزشک و مشاوره ژنتیک
توصیههای مهم پزشکی
- مشاوره ژنتیک قبل از آزمایش — برای انتخاب روش مناسب
- در صورت بارداری، اطلاع به پزشک ضروری است
- کنترل رژیم غذایی در مادر مبتلا — برای جلوگیری از آسیب جنین
- ناشتا بودن لازم نیست
- نمونهگیری جنینی باید در مرکز معتبر انجام شود
- برای نوزادان، نمونه خون کافی است
بهترین زمان أخذ نمونه
- برای فرد: هر ساعت شبانهروز
- برای جنین:
- CVS: هفتهٔ 10 تا 13
- آمنیوسنتز: هفتهٔ 15 تا 20
- برای مادر مبتلا: قبل از بارداری یا در اوایل بارداری
- ناشتایی لازم نیست
نمونهٔ مورد نیاز
- ۵cc خون وریدی فرد
- نمونهٔ جنینی (CVS یا آمنیون) در صورت انجام تست قبل از تولد
- نمونهٔ نوزاد: ۲cc خون محیطی
مدارک مورد نیاز
- کارت ملی فرد یا والدین
- مدارک بارداری (در صورت انجام تست جنینی)
- نسخه پزشک یا درخواست مشاوره ژنتیک
- آزمایش غربالگری نوزاد (در صورت وجود)
زمان جوابدهی
- Sanger Sequencing: ۷ تا ۱۰ روز کاری
- ARMS‑PCR: ۳ تا ۵ روز کاری
- MLPA: ۷ تا ۱۰ روز کاری
- NGS: ۲ تا ۳ هفته
- تست جنینی: ۷ تا ۱۴ روز کاری